“ Sumbang Duo Baleh “ Cara Orang Minang Menjaga adab dan Martabat dirinya sebagai Manusia.

Sumbang adalah konsep untuk menyatakan Perangai orang dalam bergaul yang berpotensi menggiring orang berbuat salah.Salah adalah Konsep untuk menyatakan Prilaku yang melanggar adat.Orang yang melakukan Prilaku sumbang itu disebut orang yang indak tau di adat dan indak tau din an ampek. Secara umum sumbang menurut dat minang kabau dikelompokan atas dua kelompok yaitu menurut umur dan kategori. Sumbang menurut umur yaitu Anak-anak di bawah umur lima tahun (Balita ), sumbang tidak berlaku baginya, tetapi berlaku bagi orang tuanya, karena memberikan didikan yang sumbang.Sedangkan sumbang menurut kategori di kelompokan kepada dua belas macam yang dikenal dengan istilah “ Sumbang Duo Baleh “ yaitu : 

1. Sumbang Duduak 
Sumbang duduk adalah apabila duduk tidak sesuai dengan sopan santun menurut adat. Sebagaimana Petuah adat Mengatakan : 
“ Duduak padusi minang kabau iyolah Basimpua, Ijan sakali-kali duduak baselo cando laki-laki. Nan palian tacelak bana kalau mangangkang, Mancongkong atau sabalah lutuik batagakan sarupo uang duduak di lapau. Kok duduak di bangku kurisi rapekan pao arek-arek manyampiang agak salayang. Malu awak kalau mamakai orok singkek, indak tau jo adat kecek urang. Nyampang kok duduak babonceng ijan mangangkang, Manjalok di pandang urang. Jikok awak laki-laki ijan duduak basimpua lo bantuak anak padusi, duduaklah baselo tagakan pungguang supayo gagah nampaknyo. Tamasuak sumbang duduak juo namonyo bilo ma pasandiang calon anak daro jo marapulai sabalum nikah .Apo lai urang gaek sato pulo basandiang di palaminan cando anak daro jo marapulai.
 
2. Sumbang Tagak 
Sumbang tagak adalah apabila berdiri tidak sesuai dengan etika menurut adat minang kabau. Sebagaimana pituah adat mengatakan : 
“Usah panagak di tanga pintu atau di janjang turun naiak, usah panagak tapi labuah kalau tak adoh nan din anti, sumbang tagak jo laki-laki, apolai indak jo muhrim, konon pulo barundiang-rundiang sambia tagak.
 
3. Sumbang Bajalan 
Sumbang bajalan adalah kejanggalan yang dilakukan dimana tidak sepatutnya dilakukan oleh minangkabau yang ta’at dengan agama dan memiliki nilai raso jo pareso. 
Sebagaimana pituah adat mengatakan : 
“ Bajalan musti bakawan, paliang kurang jo paja ketek,kalau padusi bajalan surang, saibaraik alang-alang lapeh, jatuah merek jo harago, randah pandangan laki-laki. Usah bajalan bagageh-gageh , malasau mandongkak-dongkak, co ayam gadih ka batalua, usah, tapi bajalanlah siganjua lalai, pado tampuah suruik nan labiah, alu tataruang patah tigo, samuik tapijak indak mati, aratinyo lamah lambuik, gemulai tapi tageh, kok bajalan jo samo gadangjan babanja ma ampang labuah, agak’i urang di bulakan, kok bajalan jo urang tuo atau jo urang laki-laki , awak ma iriang di bulakang, bak nantunlah adaik ka di pakai. 

4. Sumbang Kato 
Sumbang kato adalah Orang yang berkata tidak sesuai dengan adat minang kabau. 
Sebagaimana pituah adat mengatakan : 
“ Bakatolah jo lunak lambuik, duduakan etongan ciek-ciek , nan paham urang makasuiknyo, sumbang bana dek padusi barundiang co murai batu bak aia sarasah tajun, rumiklah urang mamilahi. Kalau rang tuo sadang mangecek, pantang mamotong bicaronyo, nantikan dulu sudah-sudah, baru dijawek patuik dijawek, didakek urang sadang makan usah mangecek kumuah-kumuah , pai manjanguak urang sakik usah carito urang mati, Kurang baiak kurang tapuji manunggu hutang dinan rami, manyabuik harimau di tangah hutan, bak nantun ajaran sopan santun. 

5. Sumbang Caliak 
Sumbang Caliak adalah Sumbang cara seseorang melihat sesuatu dengan cara yang tidak baik atau berlebihan, tidak sesuai dengan adat minangkabau. 
Sebagaimana pituah adat mengajarkan : 
“ Kurang taratik rang padusi kok pamana pancaliak jauah, pamadok arah kabulakang, pamatuik-matuik diri surang, sumbang namonyo. Nyampang awak pai batandang , pajinak stek incek mato tu jan manjala sapanuah ruang,sabantuak urang manyalidik. Kok awak manjadi tuan rumah, usah pancaliak ka jam tangan , tasingguang urang sadang duduak, nantun mausia caro aluih, mangecek jo laki-laki, bia dunsanak atau family usah pamandok tanang-tanang, manantang bola matonyo, indak buliah, tapi buanglah pandang kanan lain, manakuah caliak ka bawah”. 

6. Sumbang Makan 
Sumbang makan adalah makan yang tidak tertib atau tidak beradap menurut adat. 
Sebagaimana pituah adat mengatakan :
 “ Makan atau minum sambia tagak, Kunyah kenyah sapanjang jalan, mangunyah tutuikkan muluik, jan tadangah capak di urang, sabab nan makan mancapak-capak, banso silupak jo si samuik, kuranglah sopan nan jo taratik, kalau maota sambia makan caro si bule dal filem. Kok awak makan jo tangan, angkek nasi jo ujuang tangan, suok nan usah gadang-gadang, manambuahan nasi agak-agak, bia acok asakan saketek, jan sampai piriang balanjuang, biasokan mancuci tangan, manuangkan aia dalam piriang, jo kida manjambo tanai jo tangan kanan, minum sataguak-taguak ketek, tahan sandao jan nyo lapeh. Nyampang awak makan basendok, jan balago sendok jo garpu, badriang kanai jo gigi, dima salasai makan beko, tungkuikkan sendok jo garpu, kalau lataknyo tatilantang tandonyo makan alun kanyang ataupun kurang samalero. Jan sendok disilang nantun symbol ugamo urang lain. Tasingguang urang punyo alek .Nah, paratikan bana tuh nan kanduang, jan randah pandangan urang”. 

7. Sumbang Pakai 
Sumbang pakai adalah sumbang bagi orang minangkabau apabila berpakaian tidak sesuai dengan aturan adat, baik dari segi kualitas maupun bentuknya. 
Sebagimana pituah adat mengajarkan : 
“ Babaju jan sampik-sampik,nak jan Nampak rasio tubuah, dima bukik dima lurahnyo, dima taluak tanjuang baliku, jadi tontonan laki-laki, usah pulo talampau jarang, nan tipih nan tabuak pandang, konon tasimbah ateh bawah,usah, satantang mode jo potongan, sasuaikanlah jo bantuak badan, sarasi jo ragi kain, buliah sajuak pandangan mato. Dek kulik ayah nan manurun, kulik nan karak-karak anguih, mako warna piliah nan agak amba, kuniang amba jadih, pucuak pun jadih,birunyo nan talua asin, putiahnyo nan abu-abu, usah dipakai baju sirah piak, dendeng balado kecek urang, badoso umaik karano awak. Ka tampek urang kamatian pakai nan polos warna galok, usah mamakai baju nan pontong nan ponggiang nan Nampak katiak, usah pulo nan babukak tenda mamakai gencu taba-taba, kurang etis baso kininyo.Nan paliang salah bana laki-laki manyarupai padusi, itu bencong namonyo, di kutuak dek Allah, di paolok-olok dek umaik,haram hukumnyo”.
 
 8. Sumbang Karajo 
Sebagaimana pituah adat mengatakan : 
“ Kakok karajo rang padusi sabateh nan ringa-ringan, nan mudah-mudah, nan aluih-aluih, manjaik jo manarawang, kadpua masak-mamasak, manyusun pakakeh rumah, kok kasawah batanam jo basiang,manyabik atau ma angin, tapi jan mabajak jo mairiak,baitupun karajo parak,sakadar Barambah manyisiak-nyisiak, mangulik manabang pisang, jangga bana dek rang padusi kalau mamanjek bagayuik-gayuik manabang mangabuang kayu”.
 
9. Sumbang Bagaua 
Sumbang Bagaua adalah jika bergaul tidak sesuai dan tidak wajar menurut pandangan adat dan agama. Sebagaimana pituah adat mengatakan :
 “ Indak buliah bagaua jo laki-laki,kalau awak sajo padusi surang mancampuah bakeh nan banyag, sumbang bagaua samo gadang kalau bakumpua laki-laki jo padusi. Sumbang bana awak koh padusi batandang ka rumah urang laki-laki, baitu juo laki-lakimanumpang lalok ka tampek padusi,dek awak tuh anak gadih, sumbang bagaua jo paja ketek, sato nyuruak bakuciang-kuciangan, basimbang main kalereng, balari bakaja-kaja. Jan di padakekkan antimun jo durian nan kaluko beko antimun juo. Jan badakekan rabuak jo api beko tabaka. Jan bagaua sarupo laki bini, ilia mudiak indak lakek lakang,sarupo jawi jo lapiak buruak”.
 
10. Sumbang Tanyo 
Sebagaimana adat minangkabu memaparkannya : 
“ Ado pepatah mangatokan, barundiang sasudah makan, batanyo salapeh arak. Aratinyo kok urang tibo batandang sambuiklah baramah tamah, jo hormat silahkan duduak, sasudah itu latak aia suruah minum, salasai minum agak sataguak, rasolah cukuik istirahat, baru tanyokan makasuiknyo, apo sangajo kadatangan,caro tatakrama modernnyo “apa yang bisa saya bantu uda/ uni,” mako kasalah bana budi awak,alun tacacah ikua nyo duduak,sambia tagak lalu batanyo,” apo tujuan dating kamari, indak buliah tuh nak. Indak buliah. Buruak angkuah namonyo awak. Salain nan dari pado nantun,kok tamu awak sadng makan, sumbang bana mananyoan ,” bara harago bareh kini,” indak buliah tuh, nantun pantangan urang minangkabau tu, Ciek lai, kalau bajalan dalam hutan,usah batanyo isi rimbo, ula, harimau jo biruang.Indak buliah. Kok masuak kakampung pantang batanyo ka urang lapau , Lai mamak manjua sabuak atau mamintak tambah gulo stek mak,jan…! matih gadih kau dibueknyo piak, indak buliah tu”.

11. Sumbang Jawek 
Sumbang Jawek artinya kejanggalan memberikan jawaban dalam menjawab pertanyaan orang lain. Sebagaimana petuah adat menyampaikan : 
“ Kalau ado urang batanyo, elok-elok mambari jawek, jan sampai tasingguang, umpamo urang kabalanjo batanyo katukang kain, Tukang kain koh anak gadih lo,a katonyo “ bisa 20 ribu sameter piak.? Di jawek dek urang kadai”duo puluah limo ribu awak tarimo, baok kamari bara adoh,” tibo pulo tanyo nan lain, “luntur ndak diak..? sambia malengah nyo manjawek” pai batanyo ka pabrik, kami nan tau manjua sajo” nan tun jawek sengkang namonyo tuh nak, buruk muncuang malayani urang, cilako gadih mudo matah,jauah jodo tinggi rasaki, alamaik sansaro iduik awak, indak buliah.
 
12. Sumbang Kurenah/Parangai 
Adapun yang dimaksud dengan sumbang kurenah adalah sumbang gelagat, pembawaan, sifat, tabi’at perangai atau karakter. Diantara kurenah yang sumbang menurut adat minangkabau diantaranya adalah 
 Memanggil orang dengan tangan kiri 
 Berbisik berdua-dua sedangkan kita bertiga atau lebih.
  Melucu, melawak, tertawa terbahak-bahak ketika berta’ziah atau menjenguk orang sakit. 
 Menertawakan orang jatuh, 
 Menutup hidung ditengah keramaian 
 Menguap menganga lebar-lebar, 
 Memegang,menunjuk,menampung,memberhentikan kendaraan, melambai dari jauh, semua itu                dilakukan dengan tangan kiri. 
 Menyapu ketika ada tamu, 
 Berbicara tidak menentu, 
 Batuk-batuk tak menentu, 
 Menjawab pertanyaan tetapi sibuk melihat HP, 
 Mengedipkan mata kepada orang lain,apalagi orang yang lebih tua dari kita,Menunjukan sesuatu            dengan mulut termonyongkan, 
 Mendehem atau batuk kecil sedang dihadapannya ada orang lewat atau sedang duduk.





Komentar